‘De moed om zekerheden los te laten is een vereiste voor creativiteit’ -Erich Fromm
Wat hebben creativiteit en mindfullness gemeen? Is het de veugdevolle extase die beiden kunnen oproepen? Mindfullnesstrainer Jon Kabat-Zinn noemt zeven kenmerken (pilaren) voor een goede basishouding die mindfulness bevorderend kunnen werken. Het betekent dat je bewust bent van het moment. Dat je aandacht schenkt aan wat zich voordoet in het van hier en nu, zonder erover te oordelen. Ik leg de zeven pilaren Kabat-Zinn langs mijn ervaring met creativiteit als beeldhouwer. Mindfulness lijkt dan een ideale bewustzijnstoestand om de scheppende energie, die creativiteit is, uit te nodigen.
1. Niet oordelen
De gewoonte om onze ervaringen voortdurend te beoordelen is zo sterk ingesleten dat we ons er nog nauwelijks van bewust zijn.
Deze neiging tot voortdurend evalueren, vergelijken en beoordelen kan in het creatieve proces een bron van frustratie zijn. Als je je in het creatieve proces richt op de opvattingen van anderen, dan maak je mogelijk iets om in de smaak te vallen bij die anderen. Negatieve gedachten als: ‘dit lijkt nergens op’ of , ’ik stel eigenlijk niks voor’, remmen ieder creatief proces. Bewust zijn van deze oordelen en je hier niet door laten bepalen schept ruimte voor creativiteit.
2. Geduld hebben
De drang naar snelle resultaten en oplossingen is iets van deze tijd en is een lastige valkuil die moeilijk te omzeilen is.
Deze drang naar een snel resultaat wreekt zich in het creatieve proces. Beeldhouwen bijvoorbeeld doet ook een beroep op kwaliteiten zoals geduld, volharding, doorzettingsvermogen en discipline. Alle stappen in het creatieve proces van inspiratie tot realisatie hebben zo hun tijd nodig. Dit te aanvaarden geeft je de rust waardoor je met aandacht kunt genieten van het huidige moment. Het moment als fase in het creativiteitsproces waarbij de vorm zich geleidelijk manifesteert in materie.
3. Altijd weer opnieuw beginnen
Mindfulness betekent de bereidheid om alles wat we reeds menen te weten aan de kant te zetten en ieder moment volledig overnieuw te beginnen.
Zo lang je in het creatieve proces nog niet weet en bepaald hebt hoe het eindresultaat eruit komt te zien, creëer je voor jezelf de ruimte om speels te ontdekken. Op avontuur te gaan. Het niet-weten schept ruimte. Altijd weer opnieuw beginnen betekent in het creatieve proces ook onbevangen het moment van nu tegemoet treden en met verwondering zien wat zich onder jouw handen openbaart in vorm.
4. Vertrouwen
Vaak hebben we in onze opvoeding geleerd om onze aandacht naar buiten te richten en te vertrouwen op wat anderen ons te zeggen hadden. We zijn meestal niet gewend om onze aandacht naar binnen te richten en te vertrouwen op signalen die van binnenuit komen.
Afdwingen kun je creativiteit niet. Dat maakt creativiteit ongrijpbaar. Het is niet voor niets dat veel (beeldend) kunstenaars, schrijvers en musici van tijd tot tijd worstelen met de angst hun creativiteit (tijdelijk) te verliezen. Elisabeth Gilbert, schrijver van de bestseller Eat, Pray, Love, heeft hierop een optimistische kijk. http://bit.ly/yDEr. Zij gaat ervan uit dat het niet jouw creativiteit is van waaruit je put, maar dat de collectieve creativiteit zich aan jou aandient en wel op ieder willekeurig moment. Durf je te vertrouwen op je eigen vermogen tot creativiteit, dan krijgt deze scheppende kracht de ruimte om zich te manifesteren
5. Niet streven (niets willen bereiken)
Meditatie is de kunst van het niets doen, of de kunst van het niet doen. We hebben de neiging om dat wat zich voordoet te vergelijken met wat we wenselijk vinden.
Ook in het creatieve proces ligt dit gevaar op de loer. De gedachte ‘ik ga nu een prachtig kunstwerk maken’ kan op zich al een bron van spanning en onrust zijn. Ook het vergelijken van je eigen werk met dat van een ander maakt je vaak eerder onzeker dan dat je vol vertrouwen bent over je eigen werk en creativiteit. Zoals al eerder gezegd: creativiteit laat zich niet afdwingen. Ieder streven daartoe is gedoemd tot mislukken. Wel kun je de ruimte in jezelf creëren. Het is in de leegte van de geest dat creativiteit ontspringt.
6. Acceptatie
Acceptatie is het zonder oordeel aanvaarden van wat er zich op dat moment voordoet.
In het creatieve proces heeft iedere fase van inspiratie tot realisatie zo z’n eigen dynamiek. Hier gaat het om het accepteren wat iedere fase in het creatieve proces van je vraagt en hier zonder oordeel bij blijven. De inspiratiefase vraagt bijvoorbeeld om een open en ontvankelijke geest die speels alle mogelijkheden onderzoekt. De realisatiefase daarentegen vraagt zeker in het geval van beeldhouwen om geduld, doorzettingsvermogen en volharding om het idee in materie vorm te geven. Gedachten van falen, onzekerheid, angst en ongeduld kunnen zich op ieder moment voordoen tijdens het creatieve proces. Het gaat erom deze gedachten bewust te zijn en te aanvaarden wat ieder moment in het creatieve proces van je vraagt. Dan accepteer je wat is en kun je aandachtig genieten van het moment.
7. Loslaten
Onze geest wil vast blijven houden aan ervaringen die prettig zijn. Maar het kan ook gebeuren dat onze geest juist blijft vasthouden aan negatieve ervaringen en gevoelens.
Vaak gaat het dan om een ervaring van gekwetst te zijn of het gevoel ‘niet goed genoeg’ te of ‘niets te kunnen’ of het ’niet waard’ te zijn. Zulke negatieve gevoelens en gedachten over jezelf werken remmend op het creatieve proces. Door het loslaten van dergelijke negatieve, dwingende en vernietigende gedachten en door niet inperkend te denken kom je tot grensverleggende creatieve activiteit.
Geïnspireerd op de blogpost van Levend in Aandacht